Cancionero Quechua: Franco Urrutia Apaza
Cancionero Quechua — Franco Urrutia Apaza
Cánticos litúrgicos católicos en quechua, con acordes de guitarra
Willakuykuna · Fuentes primarias · Tradición oral y religiosa
Sobre este cancionero
Este documento pertenece al género de cancionero litúrgico — una compilación de cánticos católicos en quechua organizados según el momento de la misa (entrada, ofertorio, comunión, salida), junto con oraciones catequéticas y villancicos. Fue compilado por Franco Urrutia Apaza y difundido originalmente en su blog personal.
Ficha bibliográfica
| Campo | Detalle |
|---|---|
| Título original | Cancionero Quechua (edición 2, con acordes) — "Dios taytanchisman takisun, sumaq sonqonchiswan" |
| Autor / Compilador | Franco Urrutia Apaza |
| Fuente | Blog personal del autor (Francoblogspot.com); PDF "QUECHUA TAKIKUNA 2 - acordes" |
| Idioma | Quechua sureño (rasgos ortográficos compatibles con la variante Cusco-Collao), con inserciones en español (indicaciones litúrgicas y cifrado de acordes) |
| Tipo de material | Cancionero litúrgico católico con cifrado de acordes de guitarra |
| Alcance de este documento | 27 cánticos numerados (1–23, 32–36), 1 ofrenda, 1 canción de peregrino, 3 villancicos (40–43) y 5 oraciones catequéticas (50–54) |
| Uso principal | Canto congregacional en misa (entrada, ofertorio, comunión, salida), novenarios y fiestas patronales |
Índice de piezas
| N.º | Título | Tonalidad / acordes | Momento litúrgico |
|---|---|---|---|
| 1 | Chakataska | Mim / Sol / Re | Lecturas / entrada |
| 2 | Ten piedad | Rem / Fa | Penitencial |
| 3 | Gloria kachum | Rem / Fa / Sib / La7 | Gloria |
| 4 | Aleluya | Rem / Sib / Fa / Do | Aclamación |
| 5 | Apu Jesucristo | Sim / Mim / Sol / La / Re / Fa# | Ofertorio |
| 6 | Santon Diosniy | Rem / Fa | — |
| 7 | Cordero de Dios I | Mim / Sol / Re | Cordero |
| 8 | Qanmi Dios kanki | Mim / Si7 / Sol / Re | Comunión |
| 9 | Apu yaya Jesucristo | Sim / Sol / Re / La / Fa# | Entrada |
| 10 | Hamuy Jesús | Sim / Sol / Re / La | Comunión |
| 11 | Bendicionta churaykuway | Mim / Sol / Re / Si7 | Salida |
| 12 | Oh María | Mim / Sol | Mariano |
| 13 | Sumaq | Rem / Fa / Do / Sib | — |
| 14 | Novenario al Taytacha | Sim / Sol / Re / Fa# | Salida (novenario) |
| 15 | Diospaq llaqtan | Sim / Re / Sol / La | — |
| 16 | Qollanan María | Mim / Sol / Re | Mariano |
| 17 | Wañuy pacha | Mim / Sol | Escatológico / penitencial |
| 18 | Pampachaway | Rem / Fa / Do | Penitencial (Ten piedad) |
| 19 | Cordero tantaq II | Mim / Re / Sol | Cordero |
| 20 | Cordero cooperativa | Mim | Cordero |
| 21 | Almaykuman hamuy | Re / La / Sol | Invocación al Espíritu Santo |
| 22 | Diosny hamuyay | Rem / Do / Fa / Sib / La | Comunión |
| 23 | Puriq wayra | Rem / Sib / Fa / Do | — |
| 32 | Gloria tradicional | Mim / Sol / Si7 | Gloria |
| 33 | Aleluya cooperativa | Fa | Aclamación |
| 34 | Cordero cooperativa (variante) | — | Cordero |
| 35 | Ñachu mamay niwankiña | Mim | Salida |
| 36 | Mamacha de Ccapaq Negro | Rem / Sib / Do / Fa | Devocional (advocación mariana) |
| — | Ofrendayku Diosniyay (Ccapaq Negro de Combapata) | — | Ofertorio |
| — | Canción del peregrino (Qoyllurity) | — | Devocional (peregrinación) |
| 40 | Chaska Ñahuy Niñucha | — | Villancico |
| 41 | Siwarsituy | — | Villancico |
| 42 | Haku Wayquellay | — | Villancico |
| 43 | Llama Micheq | — | Villancico |
| 50 | Santa Cruzpa | — | Oración catequética |
| 51 | Alabado | — | Oración catequética |
| 52 | Padrenuestro (Yayayku) | — | Oración catequética |
| 53 | Ave María (Muchaykuskayky María) | — | Oración catequética |
| 54 | Credo — Inini | Mim | Oración catequética |
Textos completos
Cantos de la misa
1. Chakataska (Mim/Sol/Mim/Re)
(Lecturas y/o entrada)
Chakataska kirinchaska
Apu Jesús hamusunki
Hucha sapa wawallanta
Tapupayakamusunki (bis)
Kullapallac yayayayki
Llaqtaykita purimushan
Wawallansi chinkaripum
Sonqoikitan takamushan
Dios kullakuq suyasunki
Paymi kunan waqyasunki
Ullariyay kunkayanta
Qhawariway riqchayllanta.
2. Ten piedad (Rem/Fa)
Apu taytayku kuyapayawayku (bis)
Jesucristo Quespirichiwaiku (bis)
Apu taytayku kuyapayawayku (bis)
3. Gloria kachum (Rem/Fa/Sib/La7)
Gloria kachun Diosninchisman
Hanaq pachapi kachun (bis)
Hanac pacha, kai pachapi
Sutinta yupaichasun (bis)
Gloria kachun churin Cristo
Pay pampachawasunchis (bis)
Gloria Espiritu Santo
Gloria Dios apu yaya (bis)
4. Aleluya (Rem/Sib/Fa/Do)
Aleluya aleluya
Diosninchispaq simin (bis)
Paimy kunan, rimamushan
Aleluya kachum (bis)
5. Apu Jesucristo (Sim)
(Ofertorio)
Apu Jesucristo, kuyaq sonqo taita
Uyarillawaiku mañakusqaikuta (bis)
Chay khullaq sonqoiki, kicharallaskanmi
Waqyamuwaskanmi, hampuy waway nispa (2)
Kaipin kani taytay, waqcha wawallaiki
Sonqoiki ukhupi, chaskiykapullaway (2)
6. Santon Diosniy (Rem/Fa)
Santon Diosniy kanki, Santon Apuy kanki
Santon khuyaqniy kanki, khuyapallawaspa (bis)
Yupaichaska kachum, hanaq pacha Diosman
Sutimpy hamuspa yupaychaskayataq.
7. Cordero de Dios I (Mim/Sol/Re)
Cordero de Dios kanmi qanky
Huchaymayta pampachaway (bis)
Cordero de Dios kanmi qanky
Cusi samiq paz, paz… (bis)
8. Qanmi Dios kanki (Mim/Si7/Sol/Re)
(Comunión)
Qanmi Dios kanki, yuraq ostia santa
Qonqor sayaspa, chunka muchaykuyki
Uyarillaway, apu Jesucristo
Dios waccha khuyaq
Kay yuraq ostia, tantan ñaupaq karqan
Kunanqa manan ta'ntan chaypi kanchu
Dios yayanchispa kausaq ukunmanmi
Tantan tukupun
Kalispi kaqri, vinon ñaupaq karqan
Kunanka vinon, manan chaipi kanchu
Cristo Jesuspa, kausaq yawarninman
Vino tukupun.
9. Apu yaya Jesucristo (Sim)
(Entrada)
Apu yaya Jesucristo
Quespichiqni Diosniyay
Rikraiquita mastarispha
Hampuy churiy niwaskanqui
Imaraqmi munayniki
Diosniyay churiyaiquipaq
Auka sonco runaraiku
Cruz pataman churakunqui
Ama taytay cheqniwaychu
Ama taytay phiñakuycho
Huchaymantaq wakaspaimy
Chaquiykiman chayamunin
Urkum qasan puriskaipy
Kalpamchaway wawayquita
Qan yayayta munakuspay
Munaillayqui ruwanaypac.
10. Hamuy Jesús (Sim)
(Comunión)
Hamuy Jesusyay sonqoy ukhu'man
Qan munakuipy, raurarinaypaq (2v.)
Mesan churaska, runakunapaq
Angelpaq ta'ntan kamariskañan (2v)
Tantan qoskaika nokaq aychaymi
Nispan nirkanky llapa runaman (2v)
Huaqcha almaimi suyakusunqui
Kirinkunata hapinaykipaq (2v)
11. Bendicionta churaykuway (Mim/Sol)
(Salida)
Bendicionta churaykuway
Wasillayta ripunaypaq (bis)
Qan mamayta llullaryspaq a…
Huchaymanta wakamaypaq (bis)
Ay mamallay Diosllawanña
Kutirimunay kamaña (bis)
Kausaypipas wañuypipas a…
Amañan kqukawankichu (bis)
Orqon ccasaq puriskaypi
Mamallay kaypanchawanki
Tukuy imaq llakynmantaq a…
Mamallay quespechiwankiq (bis)
12. Oh María (Mim/Sol)
Oh María nokac mamay
Llapa runac kusi samin
Yanapaway, pusapuway
Hanaq pacha wasikiman
Hanaq pacha llumpaq ñusta
Angelkunaq yupaycahnan
Santokunaq qawaykunan
Apudiospa chekaq maman
13. Sumaq (Rem/Fa/Do/Sib)
Sumaq, su………. maq //
Su………… maq
Ancha sumaq kanqui Dios yayaiku
Kusi, kusiyan, kusi, kusiyan – hanaq pachapy
Sumaqtaq kachum, sutykipi hamuq
Kusi, kusiyan, kusi, kusiyan – hanaq pachapy
Sumaq, su………. maq //
Su………… maq
14. Novenario al Taytacha (Sim)
(Salida)
Isqon punchay novenaiki,
Cristo Jesusyay / Ñan kunanka tukupunña,
Ñuqñu Jesusyay. (bis)
Sonqollayki atinkachu
Ñuqñu Jesusyay
Ripuy waway niwanaykipaq
Ñuqñu Jesusyay (2)
Kaika taytay ripusaqña
Ñuqñu Jesusyay.
Wakanallay llaqtamanka
Ñuqñu Jesusyay (2)
Kausaspacha kutimusaq
Cristo Jesusyay.
Wañuspayka manañacha
Ñuqñu Jesusyay (2)
15. Diospaq llaqtan (Sim)
Diospa llaqtan, rikchariyñan
Ñawikita kichariyña (2)
Jesus tantata qhawary (2)
Intikuna qillallanta
Kanchaykunaq kausayllanta (2)
Qosqo llaqta, quchurikuy
Diosnikiman kutirimuy (2)
Raymi punchay qampaq qillan (2)
Qhapaq inti kàncharillan
Tukuy sonqo kausarillan (2)
16. Qollanan María (Mim/Sol)
Qollana María / tuta kanchaq qoyllor
Ñanta chinkachispa… ay…
khawapayanayku (2v)
Qanmi mamay kanki, anchaq munay nuzta
Qanmi quillay quilla… ay… Diosni suyawashan (2v)
Huchasapaq maman, yapaq wakanaykuq
Jesus wawaykita… ay… mañaykapuwayku (2v)
17. Wañuy pacha (Mim)
Wañuy pacha chayamunqa
Qonqay, qonqay tarisunki
Qantapunin maskhasunki – ay.
Kausayniykintukukunqa. (bis)
Aswan munakusqaykita
Ima hayk´a kaqniykita
Llapallantan saqepunki – ay.
Tukuytaqmi qonqasunki. (bis)
Imaraykun qonqapunki
Wañuq runa kasqaykita
Manachu qan manchakunki – ay.
Wiñay ñak´arinaykita (bis)
Pantaq runa uyarikuy
Wañuyniyki chayamushan
Sonqoykita kamarikuy, ay…
Ñapuniñan sispamushan. (bis)
18. Pampachaway (Rem/Fa)
(Ten piedad)
Alma'llaypaq kausachiqniy
Jesusyay wañuchirkayky
Reqsiniñan huchallayta
Pampachaway nuqñu Jesús (bis)
Huchallaypi taqllaspaymi
Q'anllata phiñachirkayki
Chayrayku llan, waq'askanin
Pampachaway ñuqñu Jesús (bis)
19. Cordero tantaq II (Mim)
Jesucristo taytayku, Dios yaya cordero
Runakunaq huchankunaq pampachaq
Khuyapayawayku. (bis)
Jesucristo taytayku, Dios yaya cordero
Runakunaq huchankunaq pampachaq
Allin kausayta qowayku…
20. Cordero cooperativa (Mim)
Dios qespichiq cordero
Pampachaway huchaykunata
Mana qanta qatiqtiyri, piñataq qespichiwanka
Pantay ñanman, urmaykuqty
Makiykiwan chutariway
Huchaymanta t'akariway
Kanmantaq pusakapuway.
21. Almaykuman hamuy (Re/La/Sol)
Almaykuman hamuy, Espíritu santo
Almaykuman hamuy, Espíritu santo
Capaq graciaykita kancharimuwayku
Capaq graciaykita kancharimuwayku
Waqchakunaq yayan, capaq tukuyniyuq
Waqchakunaq yayan, capaq tukuyniyuq
Sonqoyku kallpachaq, ñaupaqña kausachiq
Sonqoyku kallpachaq, ñaupaqña kausachiq
22. Diosny hamuyay (Rem)
(Comunión)
Diosni hamuyay,
Diosni hamuyay sonqoymay
Diosni, waqllamuwaskanki
Sonqoypi uyariniñan
Waqmanta hamunaikipaq,
Sonqoypi wakaychanaypaq.
Qanwan, kuska purikuspay
Manapunin chinkasaqchu
Ni wañuyta reqsisaqchu
Qanwan tinkukunay kaman
Sonqoypi hapikuspataqmi
Kamwan kuska puricuspay
Urmaqtiy sallachiwanki,
Onqoctiy kallpanchawanki
23. Puriq wayra (Rem)
Puriq wayra maytan rinki
Usk´ay usk´ay p´hawaskaypi (bis)
Jesusllaywan tinkuspataq
Wawallaykin waq´an ninki (bis)
Sumaq ullayta chinkachispa
Uspha uspha purishani. (bis)
Waqcha khuyaq sonqollayta
Huchallayta rikukunin (bis)
32. Gloria tradicional (Mim/Sol/Si7)
Gloria kachum Dios yayaman
Gloria kachum Dios churiman
Espíritu santo, manpas
Dios apunchis nokanchis, rayku
Tukuy imaymanatan k'amarkan
Paypa churim K'espichiwark'anchis
Cruzpi chakatask'a wañurk'an
Espíritu santo uraykamuspa
Iglesiata santuyachimpuny…
33. Aleluya cooperativa (Fa)
Aleluya aleluya
Diospa simillanta uyariycusun
Sonqonchis uqhupi chaskiriykusun
Aleluya, aleluya / aleluya, aleluya
35. Ñachu mamay niwankiña (Mim)
Ñachu mamy niwankiña
Ripullayña waway nispa
Maytan risaq, sumaq mamay
Qan mamayta, saqerispa.
May punkutan haykuypusaq
Qanmantaña t'akakuspay
Pimanñataq achuykusaq
Qanman hina kusikuspa
Uyariway llump'aq mamay
Huchasapa wawaykita
Haywariway makiykita
Kutimunay phunchay, kama
Bendicionta churaykuway
Wasillayman ripunaypaq
Causaspacha kutimusaq
Wañuspayka manañacha.
36. Mamacha de Ccapaq Negro (Rem/Sib/Do/Fa)
Señorita exquisita,
Que hermosa mi filialita (2v)
Angelcunaq k'umuycunaq
Huchasapaq wakaykunaq (2v)
Vervenachata k'awarimuy –
K'anchaq qoyllor ñawikiman (2v)
K'ascochaymanta wakaniñan –
Dionillaymanta wakaqtiñan (2v)
Pitaq maskaspa mamayay,
Kay pachaman hamuranki (2v)
Kaypis kani huchasapa –
Wequey patapy kutiq runa (2v)
Sinchiq atiq mamay kanky –
Chaymin kunan maskamuyki (2v)
Mantoykiway pakaykuway –
Tukuy yakiq kunamanta (2v)
Bendicionta churaykuway
Wasillayman ripunaypaq (2v)
Makiykita much'aykuspa
Allí kausay tarinaypaq (2v)
Ay mamayay Diosyawanña –
Kutimunay wataskaman (2v)
Kausaqtipas, wañuqtipas –
Aman mamay kunkawaychu (2v)
Hanaq pachapi sumaq ñusta,
Kanmi kanki Diospaq maman (2v)
Makiykiwan chutariway
Dios yayayman pusapuway (2v)
Wañuy punchay chayamuqtin –
Saunallaypi tillaykunki (2v)
Kan mamawan graciaykiwan –
Sumaq wañuy tarinaipaq (2v)
Apu taytay qoyllority
Llapa runaq cusi, samiq (2v)
Chakiykiman challamunin
Wak'aspapis llakispapis (2v)
Ofrendayku Diosniyay (Ccapaq Negro de Combapata)
Chaskipuway ofendayta sumaq makikiwan
Chaskipuway ofendayta sumaq makikiwan
Ay taytayay sumaq makikiwan
Ay Diosniyay chaskikapullaway
Qay vinopas, qay tantapas, kunan yaurarinka
Aychaykiman, yawarninmam kunan tukupunka
Qanmi kanki sumaq tanta, saqsaykachipuway
Qanmi kanki mishki yawar. Kallpancharipuway
Canción del peregrino (Qoyllurity)
Taytay Qoyllurity - sumaq apuyaya
Kaypiñan kash'ani – waqcha wawyki (bis)
Hampikuway taytay - sumaq makikiwan
Kirinchaska kany – hampikullaway (bis)
Villancicos
40. Chaska Ñahuy Niñucha
Chaska ñahuy niñucha, icchu patapy puñushan (2v.)
Alcochallansi wakashan wakachakunan yakishan
Sapachayaymi rishanin, sapachayaymi rishanin. (bis)
Ay way yanapaway, ay way achuykamuy
Chayamusunchis kusispa, takikusunchis kusispa (2v.)
Kunan tuta purisum, apu yayaman purisum (2v.)
Sumaq sonqoyta apasum, sumaq tusuyta apasum
Kusiskallañan risunchis, Kusiskallañan risunchis.
41. Siwarsituy
Ima kusi paqarimun siwarsituy, siwarsituy
K'anchary kunmi tutapas siwarsituy, siwarsituy
Para tukuykuy k'ochuy kuyri, siwarsituy, siwarsituy
Sullari hanaq pachamanta, siwarsituy, siwarsituy
Achanqaray t'ika chuskanki raura shiaq,
Raphapapanki siwarsituy, siwarsituy (bis)
42. Haku Wayquellay
Haku wayquellay puririsum – Belenta
Kusi sonqolla chayaykusum – Portalman
Quillachallapi ripuykusum – Intita
Chaupy tutaman kay pachapy – K'anchaqta
43. Llama Micheq
Llama micheq samilloq runa
Hakucho Belén portalma (bis)
Belén portalman challaykuspa
Niñuchanchista kusichisum (bis)
Añañañau sumaq niño, imaq munaita kausanki
Añañañau sumaq niño, imaq munaita kausanki
Catecismo (oraciones básicas)
50. Santa Cruzpa
Dios yayaq, Dios chureq
Dios espíritu santoq sutimpi
Hinataq kachun. Amen.
51. Alabado
Much'asqa, yupaychaska kachun
Qhapaq qollanan.
Santísimo sacramento altarpi kaq
Santísima wiñay Virgen María señoranchispa
Qallar millay huchaq mana chankasqan
Ancha llumpaq concepcionnimpas much'asqa
Yupaychaskataq kachun.
Amen (hinataq kachum)
Khuyapayaq Dios, allin cristianokunata
Rurawayku, Hanaq pacha kusi gloriaykimanry
Wiñayninpaq pusapuwaykutaq.
52. Padrenuestro (Yayayku)
Yayayku hanaq pachakunapi kaq
Sutyiki muchaska kachum
Q'apaq kayniki nokaykuman hamuchum
Munayniki ruwaska kachum
Imainan hanaq pachapy
Hinallataq kay pachapipas
P'unchayniykuna t'antaykuta kunan kuwayku,
Huchaykutary pampachawayku
Imaynan noqaykupas nokaykuman huchallikuqta pampachayku hina
Amataq kachariwaykucho wataqayman urmanaykupaq
Allinraq mana allinkunamanta kespirychiwayku
Hinataq kachum Jesus.
A…men.
53. Ave María (Muchaykuskayky María)
Muchaykuskayky María
Diospa gracianwan hunt'askan kanky
Apunchis Diosmi k'anwan
Warmikunamanta qollananmi kanki
Wiqsaykimanta paqarimun
Jesús wawaykiry qollanantaqmi
Oh santa María, Diospa maman
Nokayku huchasapakunapaq mañapuwayku
Kunan wañuyniku pachapipas
Hinataq kachun Jesús.
54. Credo — Inini (Mim)
Diosnii q'ampin ininiñan,
Yanapariwaytaq hastawan ininaypaq
Ininin tukuy atipaq Dios yayapi
Hanaq pacha, kay pacha, ruwaqninpy
Ininin runaman tukuspa
Q'espichiqninchis Jesucristo taytanchispi
Ininin espíritu santupi
Santa iglesia católica mamanchispi
Notas metodológicas
- La ortografía del documento original no está estandarizada: mezcla convenciones distintas de representación de oclusivas glotalizadas/aspiradas (apóstrofo simple, comilla curva, sin marcar) y alterna mayúsculas/minúsculas de forma inconsistente. Se recomienda una pasada de normalización ortográfica antes de incorporar estos textos a cualquier corpus de entrenamiento o anotación (lexicón, Word2Vec, RNN).
- El texto contiene préstamos e inserciones directas del español (Dios, Jesús, cordero, gloria, aleluya, cruz, virgen, comunión) integrados morfológicamente al quechua, buen ejemplo de contacto lingüístico para el corpus.
- Las cifras de acordes intercaladas en el texto original (p. ej. "SOL", "REM", "Sim") son artefactos de la diagramación del PDF, no palabras quechuas; deben excluirse del texto lingüístico si estas canciones se usan como fuente para análisis de corpus.
- Autoría: Franco Urrutia Apaza declara la compilación como propia; no se ha verificado la autoría original de cada cántico individual (varios son cantos tradicionales de autoría colectiva o anónima).
Importancia para YachayWiki
Este cancionero aporta al corpus digital del quechua un registro de uso litúrgico y devocional poco representado frente a los materiales educativos o narrativos ya incorporados:
- Vocabulario afectivo y de súplica: formas vocativas de parentesco extendido dirigidas a lo divino ("taytay", "mamay", "wawallay", "churiy").
- Contacto lingüístico documentado: préstamos léxicos del español integrados con morfología quechua, útiles para ilustrar la aglutinación.
- Sincretismo religioso andino: combina imaginario católico con referentes locales (Qoyllurit'i, Ccapaq Negro de Combapata).
- Material de difusión comunitaria: recurso accesible para revitalización lingüística fuera del ámbito académico (coros parroquiales, catequesis, encuentros comunitarios).