K'ankap Musqhukuynin
K'ankap Musqhukuynin
El sueño del gallo — Willakuy (Cuento tradicional)
El cuento
En quechua
Huk tutas K'ankaqa wallpanta musquynimpirikusqa mankapi t'impuchkaqta.
Chaysi k'ankaqa rikch'ariquspa wallpantaqa nisqa:
— Wallpay ayqikuy! Musqhuyniypim rikusqayki, atuqpa mankanpi t'impuchkaqta.
Chay wallpaqa ancha puñuywan hap'ichikuspa uyariq tukusqapaschu. K'ankaqa kaqmantas rimapayasqa:
— Wallpachallay rikch'ariy! Chay atuqqa chhiqantapaschá t'impurachisunki, qhipa p'uncawtataq mana willawarqnkichu nispa niwankiman.
Wallpaqa puñu puñusqaraqsi kutichisqa:
— Ama yanqa qaparqachaychu! Chayqa musqhuyllaykim — nispa.
Wallpaqa kaqmantas puñuykusqa.
Pacha paqariyta, atuqqa upallalla puñuchkaqllaqtaraq hap'irqusqa wayk'una wasiman aparqusqa. Chaypis ñak'arquspa misk'i mikhuyta ruraspa ayllunkunaman mikhuchisqa.
K'ankataqsi llakillawanña, yanqapaqña nisqa:
— Nichkaptiy, willachkaptiy! Mána kasukusqaykipi….!
En español
Una noche el gallo soñó que veía a su gallina hirviendo en una olla.
El gallo se despertó y le dijo a su gallina:
— ¡Gallina, huye! En mi sueño te vi hirviendo en la olla del zorro.
La gallina, atrapada por el sueño profundo, fingió no escuchar. El gallo insistió:
— ¡Despierta, gallinita! Ese zorro quizás te hará hervir de verdad, y luego dirán que no te avisé.
La gallina, aún adormecida, respondió:
— ¡No grites por nada! Eso es solo tu sueño — dijo.
Y la gallina volvió a dormir.
Al amanecer, el zorro, mientras todos dormían, la atrapó y se la llevó a la cocina. Allí la cocinó y la sirvió a su familia como un rico plato.
El gallo, lleno de pena e impotencia, dijo:
— ¡Te lo dije, te lo avisé! Por no hacerme caso…
Moraleja
Quien no escucha el consejo a tiempo, tarde lo lamenta.
Mana uyariq runata llakiy hap'in.
Notas culturales
Este cuento pertenece al género willakuy — narración oral quechua. El gallo (k'anka) y la gallina (wallpa) son personajes frecuentes en los cuentos andinos por su presencia cotidiana en las comunidades. El zorro (atuq) aparece como antagonista astuto — aunque en otros cuentos quechuas el zorro también puede ser el engañado.
Ver también
- Willakuykuna — Más cuentos tradicionales andinos
- Watuchi — Adivinanzas en quechua
- Biblioteca de Audio — Cuentos narrados por hablantes nativos
```